Anime to japońska forma animacji, która w ciągu kilku dekad przeszła drogę od lokalnej ciekawostki do giganta światowej rozrywki. Wielu ludziom z Zachodu to pojęcie kojarzy się z każdą bajką z Azji, ale sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Żeby zrozumieć, co to anime, musisz spojrzeć na jego korzenie, specyficzną kreskę i nierozerwalny związek z kulturą Japonii. W dzisiejszych czasach japońskie produkcje wylewają się z każdego serwisu streamingowego, więc przyjrzyjmy się temu zjawisku z bliska – co tak naprawdę przyciąga miliony widzów przed ekrany?
Czym jest anime i co wyróżnia ten japoński styl wizualny?
Słowo anime to skrót – po prostu ucięta końcówka – wywodzący się ze słowa „animation”. Japończycy są pragmatyczni; w Japonii terminem tym określa się każdą animację, czy to rodzimą, czy sprowadzoną z USA. Dla nich Shrek to też anime. Sytuacja zmienia się, gdy wyjedziemy poza wyspy. Wtedy określa się wszystkie filmy i seriale z Japonii tą nazwą, by odróżnić je od reszty świata.
Styl anime gwałtownie odcina się od zachodnich standardów, co zauważysz na pierwszy rzut oka. Postacie mają te charakterystyczne, nieproporcjonalnie duże oczy – świetne narzędzie do pokazywania emocji – do tego szalone fryzury w kolorach tęczy i ciuchy dopracowane w najmniejszym detalu. To nie jest zwykła kreskówka; to japoński film animowany, który czerpie garściami z tradycyjnej sztuki, jak drzeworyty ukiyo-e, mieszając ją z nowoczesnym kinem.
Choć krąży teoria o pochodzeniu terminu anime, która wywodzi anime od francuskiego słowa animé, branża trzyma się wersji o angielskich korzeniach. Mniejsza o lingwistykę – określenia japońskich filmów animowanych stały się globalną marką. Dziś poza Japonią słowo anime służy do nazwania estetyki, którą rozpoznasz w ułamku sekundy, niezależnie od tego, gdzie akurat jesteś.
Skąd wywodzi się anime i jak przebiegała jego historia?
Historia anime to fascynująca podróż, która zaczyna się na początku XX wieku. Za pierwszym japońskim podejściem do ruchomego obrazu stał Oten Shimokawa. Jest rok 1917, a on wypuszcza krótki metraż pod tytułem „Imokawa Mukuzō Genkanban no Maki” („Historia konsjerża Imokawy”). To był ten moment, iskra, która rozpaliła ogień. Początkowo te wprawki nazywano manga-eiga, czyli „ruchomy komiks”, ale w latach 40. Taihei Imamura zaproponował, by zmienić podejście do nazewnictwa.
Fundamentem tej branży jest manga – japoński komiks, który czytasz „od tyłu”, czyli od prawej do lewej. Manga i anime żyją w symbiozie; większość hitów, które oglądasz, to właśnie adaptacje na podstawie mang. Po II wojnie światowej japońscy twórcy, patrząc na sukcesy produkcji filmowej z wytwórni Walt Disney, postanowili zrobić to po swojemu, tworząc unikalny język wizualny.
Ciekawostką jest okres wojenny. Japończycy wykorzystywali animację do propagandy. Mitsuyo Seo wyreżyserował wtedy znany film o Momotarō („Momotarō: Umi no Shinpei”). Prawdziwy boom nastąpił jednak później. Ekrany zalały opowieści o robotach i zabierające nas w fantastyczne światy. Osamu Tezuka, nazywany bogiem mangi, ustalił zasady gry, a „Astro Boy” pokazał światu, że z Japonią trzeba się liczyć.
Jak anime różni się od zachodnich kreskówek i animacji?
Wciąż spotykam się z błędem, że anime to po prostu „bajeczka”. Różnica jest kolosalna. Podczas gdy zachodni twórcy przez lata celowali w dzieciaki i bezpieczne tematy familijne, japońska animacja nie bierze jeńców – tutaj znajdziesz coś dla każdego, od przedszkolaka po emeryta.
Oto co sprawia, że anime to inna liga:
- Poważne podejście do tematu: Niektóre anime wchodzą w rejony, których Disney by nie dotknął. Śmierć, przemoc, filozoficzne rozkminy? Proszę bardzo. Zobacz sobie „Ghost in the Shell” – to czysta egzystencjalna jazda bez trzymanki.
- Ciągłość historii: Anime, często bazujące na mandze, to długa opowieść. Seriale animowane z Japonii budują skomplikowane fabuły, które ciągną się latami. Zachodnie kreskówki wolą proste, zamknięte epizody.
- Klimat Japonii: Żeby w pełni „czaić” anime, musisz choć trochę liznąć kultury tego kraju. Hierarchia, dziwny slang, specyficzne zwyczaje – to nadaje całości egzotyczny posmak.
Japońskie produkcje traktują nadprzyrodzone zdolności śmiertelnie poważnie. Nie ma tu miejsca na infantylne uproszczenia, które często serwują nam zachodnie animacje o superbohaterach.
Jakie główne gatunki anime istnieją i do kogo są skierowane?
Wchodzisz w ten świat i od razu uderza cię różnorodność. Gatunków anime jest tyle, że głowa mała. Największy hałas robi shōnen – format dla chłopaków, gdzie liczy się akcja i walka. Królem jest tu „Dragon Ball”, na którym wychowało się pół świata. Z drugiej strony mamy anime przeznaczone głównie dla dziewczyn, czyli shōjo. Tutaj rządzą emocje i relacje – idealnym przykładem jest kultowa „Czarodziejka z Księżyca”.
Ale Japonia ma w rękawie asy, których nie znajdziesz nigdzie indziej:
- Mecha – czyli anime o wielkich maszynach, humanoidach i robotach, do których wsiadają piloci, by ratować świat.
- Sentai – drużyny bohaterów w kolorowych strojach (często łączy się to z techniką tokusatsu).
- Ecchi – coś dla starszych nastolatków, z lekkim zabarwieniem erotycznym i specyficznym humorem.
Warto wspomnieć też o kinie wysokich lotów. Filmy Studia Ghibli, jak nagrodzony Oscarem „Spirited Away” czy magiczny „Ruchomy zamek Hauru”, to dowód na to, że anime służy sztuce przez duże S. Popularność anime bierze się właśnie z tej elastyczności – możesz obejrzeć głupkowatą komedię albo włączyć anime progresywne, które zmusi cię do myślenia o sensie życia.
Fenomen kulturowy wykraczający poza granice Japonii
Dziś anime emitowane jest wszędzie. Filmy i seriale animowane z Kraju Kwitnącej Wiśni weszły na stałe do naszego krwiobiegu kulturowego. Pomyśl tylko – wszystko zaczęło się od krótkiej wprawki „Imokawa Mukuzō Genkanban no Maki”, a teraz to gigantyczny przemysł. Nowe anime powstają taśmowo, studia dwoją się i troją, żeby stworzyć kolejny globalny hit, nie tracąc przy tym tego specyficznego, japońskiego ducha.
Dla wielu ludzi fascynacja zaczyna się od ekranu, a kończy na bilecie lotniczym do Tokio. Czołówka (opening) ulubionej serii potrafi zostać w głowie na lata. Japoński film animowany przestał być dziwactwem; stał się uniwersalnym językiem, gdzie fantastyczne światy przenikają się z szarą codziennością, a stare tradycje zderzają się z futurystyczną wizją jutra.
